|
Wynagrodzenie podstawowe stanowi stały składnik, wypłacany pracownikowi jako powtarzające się ciągłe świadczenie okresowe, którego wysokość wyznacza kategoria, tzw. osobiste zaszeregowanie pracownika (przy wynagrodzeniu za czas) bądź kategoria zaszeregowania wykonywanych robót (przy wynagrodzeniu akordowym). Obliczanie wynagrodzenia podstawowego zależy zatem od systemu płac, które jest określone w wysokości wynagrodzenia należnego pracownikowi za wykonywaną pracę. Można więc określić systemy:
1. wynagradzania za czas - pracownik otrzymuje wynagrodzenie wg stawek wyrażonych w jednostkach czasowych np. miesięcznych lub godzinowych,
2. wynagradzania akordowego - zależy od wyników pracy mierzonych liczbą produktów, operacji itp.
Oprócz podstawowego wynagrodzenia za pracę pracownik może otrzymywać dodatki do pensji, które kompensujące zwiększony wysiłek lub kwalifikacje pracownika, np. za pracę w godzinach nadliczbowych, za pracę nocną, za znajomość języków obcych, a także dodatki wyrównawcze, kompensujące obniżenie zarobku pracownika przeniesionego do innej pracy lub takiego, któremu obniżono wynagrodzenie np. kobiety ciężarnej, pracowników szczególnie chronionych.
Szczególną formą składników wynagrodzenia jest premia. Stanowi ona: uzupełniający, niesamodzielny składnik wynagrodzenia za pracę, co oznacza, że występuje zawsze obok innych składników wynagrodzenia pracowniczego. Ponadto stanowi niestały składnik wynagrodzenia pracowniczego, który wchodzi w skład zarobku pracownika tylko za okresy w jakich nastąpiły okoliczności będące przesłankami premii.W razie uzyskania tych wyników pracownik ma roszczenie o zapłatę premii.
Prawo do premii powstaje w razie wystąpienia okoliczności przedstawionych w tzw. regulaminach premiowania, które konkretyzują postanowienia odpowiednich aktów płacowych będących źródłem prawa do premii określonego rodzaju. Okoliczności te stanowią tzw. przesłanki pozytywne prawa do premii, czyli zdarzenia, od których zależy uzyskanie premii za dany okres. Innymi przesłankami prawa do premii są tzw. przesłanki negatywne, których wystąpienie powoduje ten skutek, że pracownik nie ma prawa do premii lub uzyskuje ją w ograniczonej wysokości mimo spełnienia przesłanek pozytywnych.
Dodatkowym składnikiem wynagrodzenia za pracę są również prowizja i tantiema. Te składniki wyrażone w określonym procencie od uzyskanych efektów pracy mierzonych za pomocą pieniądza. Są składnikiem stałym, w tym sensie, że należą się pracownikowi za każdy okres, za który następuje wypłata. Jest świadczeniem obowiązkowym pracodawcy, który stanowi przedmiot roszczenia
pracowniczego.
Od premii należy odróżnić nagrodę, którą może otrzymywać pracownik za swoją pracę. Nagroda pieniężna stanowi świadczenie nieobowiązkowe, które może lecz nie musi być udzielone. Przesłanką nabycia prawa do nagrody jest akt przyznania jej pracownikowi przez pracodawcę, czyli jednostronne oświadczenie woli pracodawcy. Złożenie oświadczenia i określenie wysokości nagrody pozostawione są uznaniu pracodawcy, nie podlegającemu kontroli organów rozstrzygających spory ze stosunku pracy. W tym czy dane świadczenie jest premią, czy nagrodą decydują warunki jego nabycia. Jeżeli z przepisów wynika, że jest to świadczenie obowiązkowe należące się w razie spełnienia przesłanek określonych w przepisach czy specjalnych regulaminach, mamy do czynienia z premią, nawet, gdy świadczenie to nazywane jest nagrodą. Pod pojęcie nagrody w podanym tu znaczeniu podpadają natomiast tzw. premie uznaniowe, których otrzymanie zależy wyłącznie od swobodnego uznania pracodawcy, czyli od aktu woli podjętego w sposób nie wymuszony przez prawo.
Istnieje ograniczona swoboda dysponowania prawem do wynagrodzenia za pracę. Prawna ochrona wynagrodzenia za pracę to ogół środków przewidzianych w obowiązujących przepisach, mających na celu zabezpieczenie pracownika przed utratą, bezprawnym obniżeniem lub nieterminową wypłatą należnego wynagrodzenia np. art. 282 § 1 pkt 1 KP - przewiduje karę grzywny za nie wypłacenie w ustalonym terminie lub obniżenie wynagrodzenia bądź innego świadczenia przysługującego pracownikowi (czy uprawnionemu członkowi rodziny).
Na system ochrony prawa do wynagrodzenia za pracę składają się:
1. ograniczenia swobody dysponowania przez pracownika prawem wynagrodzenia za pracę,
2. ograniczenie dopuszczalności dokonywania tzw. potrąceń z wynagrodzenia za pracę,
3. określenie terminu, miejsca i formy wypłaty wynagrodzenia,
4. sankcje za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązku zapłaty wynagrodzenia za pracę.
Kodeks Pracy określa zasady i terminy wypłaty wynagrodzenia za pracę. W przypadku terminu wypłaty powinna być dokonywana co najmniej raz w miesiącu w stałym i z góry określonym terminie (w dniu poprzedzającym, jeżeli jest to dzień wolny). Wyjątkiem od tej zasady jest wynagrodzenie zależne od ilości pracy lub należne za okresy dłuższe niż jeden miesiąc. Oprócz tego, wynagrodzenie jest płatne raz w miesiącu, wypłaca się je z dołu, niezwłocznie po ustaleniu jego pewnej wysokości, nie później jednak niż w ciągu pierwszych 10 dni następnego miesiąca.
Wypłata wynagrodzenia powinna być dokonywana w formie pieniężnej. Inna forma wypłaty może być realizowana tylko na mocy wyraźnych przepisów ustawowych lub układu zbiorowego pracy, ale tylko co do części wynagrodzenia np. deputat, wynagrodzenia rzeczowe.
Wynagrodzenie powinno być płatne do rąk pracownika, a przelew na konto wymaga uprzedniej pisemnej zgody pracownika. Termin, miejsce i czas wypłaty wynagrodzenia powinny być ustalone w regulaminie lub innych przepisach prawa pracy.
Jeżeli pracodawca nie świadczy na rzecz pracownika w terminie wynagrodzenia za pracę z przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność, popada w zwłokę zgodnie z przepisami Kodeksu Cywilnego. Wówczas pracownik może żądać zarówno wykonania zobowiązania, jak też naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki. Pracodawca ponosi wtedy odpowiedzialność odszkodowawczą. Niezależnie od tej odpowiedzialności pracodawca odpowiada za popełnienie wykroczenia przeciwko prawom pracowniczym wg. KP.
Inne świadczenia pieniężne związane z pracą mogą dotyczyć świadczeń wyrównawczych takich jak: delegacja i podróże służbowe czy odprawy.
Małgorzata Szulc
|
